Hồi nhỏ em hay nghe các cụ nói một câu rất giản dị: “Người ta già từ chân.” Lúc đó chưa hiểu. Mãi đến khi đi làm nghề, gặp nhiều cô bác anh chị, em mới thấm: già không bắt đầu từ nếp nhăn, mà bắt đầu từ lúc lưng bắt đầu mỏi, gối bắt đầu yếu, đêm hay phải dậy đi tiểu, sáng ngủ dậy khó tỉnh và người không còn sức như trước nữa. Trong Đông y, đó là lúc Thận bắt đầu suy.

Nhưng điều quan trọng là: Thận trong Đông y không chỉ là quả thận lọc nước tiểu như nhiều người vẫn nghĩ. Đông y xem Thận là “gốc tiên thiên”, tức phần vốn sống cha mẹ cho mình từ lúc sinh ra. Thận tàng tinh, chủ cốt tủy, nuôi xương, nuôi tóc, nuôi tai, nuôi trí nhớ và giữ phần “lửa gốc” giúp cơ thể duy trì sức sống. Nói đơn giản dễ hiểu, nếu Tỳ Vị giống như nơi tạo ra năng lượng mỗi ngày từ ăn uống, thì Thận giống như “cục pin gốc” của cả đời người. Lúc trẻ pin còn đầy nên thức khuya vài hôm vẫn chịu được, làm nhiều vẫn hồi lại nhanh. Nhưng sau tuổi 40, cộng thêm nhiều năm lo toan, áp lực, thức khuya, sinh con, lao lực… cái “gốc” ấy bắt đầu hao dần đi.

Và Thận suy thường không báo bằng một cơn đau dữ dội. Nó âm thầm rút sức người ta từng chút một: lưng mỏi hơn, đứng lâu nhanh mệt, tiểu đêm nhiều, tóc bạc nhanh, tai ù nhẹ, trí nhớ giảm, sáng ngủ dậy không tỉnh, người sợ lạnh hơn hoặc ngược lại dễ bốc hỏa vô cớ. Nhiều người nghĩ đơn giản “tuổi rồi nên vậy”, nhưng thật ra đó là lúc Thận đang lên tiếng.

Điều em muốn nhấn mạnh nhất và cũng là chỗ nhiều người tự bổ sai nhất là Thận có hai phần: Thận dương và Thận âm. Hai phần này khác nhau hoàn toàn.

Cô bác cứ hình dung cơ thể như một cái bếp lò. Muốn bếp hoạt động lâu dài thì phải có cả lửa và dầu. Lửa chính là Thận dương - phần làm ấm và vận hành cơ thể. Người dương hư thường lạnh sâu từ bên trong: tay chân lạnh, bụng lạnh, lưng lạnh, tiểu đêm nhiều, người thiếu sức sống. Còn dầu chính là Thận âm — phần nuôi dưỡng và giữ cho cơ thể không bị khô nóng. Người âm hư thường hay nóng trong, mất ngủ, miệng khô, đổ mồ hôi trộm, dễ bốc hỏa và cáu hơn.

Hai thể này biểu hiện gần như ngược nhau, nhưng rất nhiều người lại thấy “mệt” là tự đi mua thuốc bổ thận uống chung một kiểu. Người đang âm hư mà dùng quá nhiều vị ôn nóng như ba kích, dâm dương hoắc, nhục thung dung… thì càng nóng trong, càng mất ngủ, càng bốc hỏa. Ngược lại, người dương hư mà uống quá nhiều đồ mát, dưỡng âm thì càng lạnh, càng mệt và càng xuống sức.

Em từng gặp một bác khoảng ngoài 50 tuổi, uống thuốc “bổ thận tráng dương” mua trên mạng suốt vài tháng vì nghĩ mình yếu. Nhưng càng uống chú càng mất ngủ, miệng khô, đêm ra mồ hôi nhiều. Khi xem lưỡi thì lưỡi đỏ, ít rêu - đó là biểu hiện Thận âm đã hao, tức cái bếp đang thiếu “dầu”, nhưng lại bị đổ thêm lửa vào liên tục nên cơ thể càng khô và nóng hơn.

Nên trong Đông y mới có câu “biện chứng luận trị”. Cùng là bổ Thận nhưng phải nhìn đúng người đang thiếu gì rồi mới điều chỉnh đúng hướng. Những bài kinh điển như Lục vị địa hoàng hoàn, Kim quỹ Thận khí hoàn, Hữu quy hoàn hay Tả quy hoàn… đều sinh ra cho những thể rất khác nhau, không phải ai cũng dùng giống nhau được.

Nhưng thật ra, phần quan trọng nhất để dưỡng Thận lại nằm ở lối sống mỗi ngày. Ngủ trước 23 giờ để cơ thể có thời gian thu dưỡng. Giữ ấm lưng và bàn chân, đặc biệt khi ngồi điều hòa lâu. Bớt thức khuya, bớt rượu bia, ăn uống điều độ, vận động vừa phải và đừng sống trong trạng thái lo âu kéo dài quá lâu. Vì trong Đông y, “khủng thương Thận” sợ hãi và căng thẳng kéo dài cũng là thứ làm hao Thận rất mạnh.

Càng làm nghề em càng thấy, dưỡng Thận không phải để “trẻ mãi không già”. Mà là để sau tuổi 40, 50… cơ thể vẫn còn sức sống, đầu óc còn minh mẫn, chân còn vững và lòng vẫn còn muốn sống một cách trọn vẹn cô bác anh chị ạ.

Thu Phong