Trong Đông y, “hàn” không chỉ là cảm giác lạnh tay chân hay sợ lạnh đơn thuần. Hàn là trạng thái dương khí suy yếu, khí huyết lưu thông chậm lại và khả năng làm ấm – chuyển hóa – nuôi dưỡng của cơ thể giảm dần từ bên trong.

Người xưa rất sợ “hàn tà nhập lý”, tức cái lạnh đi sâu vào bên trong cơ thể. Vì nơi nào bị hàn lâu ngày, nơi đó thường giảm chức năng hoạt động. Giống như nước lạnh quá thì khó chảy mạnh, đất lạnh quá thì cây khó phát triển. Cơ thể con người cũng vậy.

Ví dụ rất thường gặp ở phụ nữ: bụng dưới luôn lạnh, đau bụng kinh, kinh ra sẫm màu có cục, thích chườm nóng khi đến kỳ. Đông y cho rằng đây thường là biểu hiện của hàn ngưng ở tử cung và khí huyết lưu thông kém. Tử cung vốn cần đủ ấm thì huyết mới lưu thông tốt và kinh nguyệt mới điều hòa. Khi hàn tích lâu ngày, khí huyết dễ bị ngưng trệ nên cơ thể cũng khó nuôi dưỡng tốt hơn.

Hay ở người lớn tuổi, chân lạnh lâu năm thường đi kèm tê mỏi, đau nhức và phục hồi chậm. Vì khí huyết vốn cần dương khí đẩy đi để đưa dưỡng chất xuống tận gân cơ và đầu ngón chân. Khi dương khí suy, phần xa cơ thể là nơi bị ảnh hưởng đầu tiên. Đây là lý do nhiều cô bác càng lớn tuổi càng sợ lạnh ở bàn chân và lưng dưới.

Tỳ Vị cũng rất sợ hàn. Người hay uống nước đá, ăn đồ sống lạnh, bỏ bữa hoặc thức khuya lâu ngày thường dễ đầy bụng, tiêu hóa kém, ăn không hấp thu và người luôn thiếu năng lượng. Đông y gọi đó là Tỳ dương hư. Giống như một cái bếp lửa yếu dần, đồ ăn đưa vào không được “nấu chín” hoàn toàn nên cơ thể vừa thiếu chất, vừa dễ sinh đàm thấp và tích trệ bên trong.

Nam giới cũng vậy. Khi Thận dương suy — lưng lạnh, gối mỏi, người thiếu sức, tinh thần giảm sút — thì sinh lực và khả năng phục hồi của cơ thể cũng giảm theo. Vì trong Đông y, Thận dương giống như “mệnh môn hỏa”, là phần lửa gốc giữ ấm toàn thân.

Ngay cả đời sống tinh thần cũng có “hàn”. Một người sống quá căng, quá khép kín, ít kết nối, lâu ngày tâm cũng dễ lạnh đi. Đông y nhìn thân và tâm không tách rời nhau. Tâm khí không thông thì khí huyết cũng khó điều hòa.

Nên dưỡng sinh thật ra không phải chỉ là uống thêm thứ gì bổ. Mà trước tiên là giữ cho cơ thể còn đủ ấm từ bên trong: ăn ấm hơn, ngủ sớm hơn, bớt nước đá, vận động đều hơn, để khí huyết còn lưu thông, và để cơ thể không phải sống trong trạng thái “lạnh” kéo dài quá lâu.

Vì khi dương khí còn đủ, khí huyết còn chạy đều,

thì cơ thể mới thật sự có sức để phục hồi, nuôi dưỡng và giữ mình khỏe bền theo năm tháng cô bác anh chị ạ.

Thu Phong